اختلالات عمدهمتابوليكي در گاوها تازه زا عبارتند از:
1-     تب شير
2-     ادم يا خيزپستاني
3-     كتوزيس
4-     سندرم كبد چرب
5-     جفت ماندگي
6-     جابجاييشيردان
7-     اسيدوزيس
8-     لنگش (Laminitis)
تب شير:
تب شير يا فلجناشي از زايمان يكي از اختلالات متابوليكي معمول در دوره زايمان مي باشد منظور ازبيماري تب شير داشتن تب واقعي نيست. بروز تب شير در گاو با سن دا م مرتبط مي باشد واكثراً در گاوهاي پر توليد با سن بالا ديده مي شود. در حدود 75 % از موارد بروز تبشير 24 ساعت و حدود 5% آن 48 ساعت بعد از زايمان روي مي دهد.
علايم عمومي بروز تب شير:
  • از دست دادن اشتها
  • عدم فعاليت دستگاه گوارش
  • سرد شدنگوشها و خشك شدن پوزه
علايم اختصاصي بروز تب شير:
  • عدم تعادل حين راه رفتن
  • زمين گير شدن گاو كه اين حالت در سه مرحله انجام مي گيرد:
    1. ايستادنهمراه با لرزش
    2. افتادن روي سينه
    3. افتادن روي پهلو و بي اعتنا بودن بهتحريكات محيطي
تغييرات عمده در خون گاو مبتلا به تب شير شامل كاهش سطح كلسيمخون است, حد طبيعي كلسيم در خون گاوهاي خشك 8- 10 ميلي گرم در 100 ميلي ليتر خون ميباشد، كه اين مقدار در حين زايمان به كمتر از 8 ميلي گرم در 100 ميلي ليتر خون ميرسد. در گاو مبتلا به تب شير سطح كلسيم خون به ترتيب در سه مرحله ذكر شده به 5/6, 5/5 و 5/4 ميلي گرم در 100 ميلي ليتر خون كاهش مي يابد كه اين كاهش سطح كلسيم خونهمراه با كاهش فسفر و افزايش سطوح پتاسيم و منيزيم خون مي باشد.
سطوح كلسيم خوندر گاوهاي مبتلا به تب شيربه ترتيب شامل موارد ذيل مي باشد:
  • گاو با شير دهيطبيعي 4/8 – 2/10 mg/dl
  • زايمان طبيعي 8/6 – 6/8 mg/dl
  • بروز تب شير خفيف 5/7 –9/4 mg/dl
  • بروز تب شير متوسط 8/6 –2/4 mg/dl
  • بروز تب شير شديد 7/5 –5/3 mg/dl
علل بروز تب شير:
تب شير در اثر خروج كلسيم از طريق شير بعد زايمانهمراه با ناتواني گاو در متعادل نگه داشتن سطح كلسيم خون روي مي دهد. ناتواني گاونسبت به تغيير متابوليسم كلسيم احتمالاً در اثر عدم تعادل كلسيم, فسفر و منيزيم وافزايش سطح پتاسيم ايجاد مي شود بطور كلي تب شير با تعادل آنيونها و كاتيونها درارتباط مي باشد. گاو شيري كلسيم مورد نياز خود را از دو منبع تامين مي نمايد: استخوان و جذب كلسيم از دستگاه گوارش.
در بدن تعادل كلسيم توسط هورمونپاراتيروئيد تنظيم مي گردد و كاهش سطح كلسيم خون باعث آزاد سازي اين هورمون مي شود،اثرات عمده اين هورمون حركت كلسيم از استخوان به طرف خون است. آزادسازي هورمونپاراتيروئيد در گاو مبتلا به كمبود كلسيم موجب تحريك 1و25 دي هيدروكسي (ويتامين D ) مي شود كه باعث افزايش جذب كلسيم در روده كوچك ميگردد. فرم فعال ويتامين D در گاومبتلا به تب شير افزايش مي يابد ولي تأخير در پاسخ به افزايش اين ويتامين مانعتأثير مناسب آن مي گردد.
درمان:
روش مناسب براي درمان بيماري تب شير تزريقوريدي محلول گلوكونات كلسيم مي باشد. از ديگر روشها مي توان تجويز خوراكي 100 گرمكلريد آمونيوم بمدت 204 روز و يا بلوسهاي حاوي كلسيم بالا ( gr75) هشت ساعت قبل اززايمان را نام برد. گاوهايي كه به درمان جواب مثبت نمي دهند مي توان 800-700 گرم Epsom يا سولفات دومنيزي محلول در آب را به گاو داد تا علاوه بر تأمين منيزيم، سمومموجود در روده را نيز دفع نمايد.
پيشگيري:
راه سنتي پيشگيري از بيماري تبشير شامل محدود نمودن مصرف كلسيم در دوره خشكي گاو مي باشد تا اينكه گاوها نسبت بهكمبود كلسيم سازگاري يافته و توانايي مناسبي در پاسخ به احتياجات بالاي كلسيم دراوايل شير دهي داشته باشند. بنابراين گاوهايي كه در دوره خشكي با جيره هاي محدود ازنظر كلسيم و فسفر تغذيه شده اند استخوانها و روده كوچك آنها نسبت به تحريك هورمونپاراتيروئيد و ويتامين D پاسخ مناسبي ميدهد.
جهت محدود كردن مصرف كلسيم در دورهخشكي از راههاي زير مي توان استفاده نمود:
  • كاهش مصرف كلسيم به 50 گرم در روز(كمتر از 5/0%جيره)
  • كاهش مصرف فسفر به gr 45در روز (كمتر از 35/0%)
  • تغذيهبا علوفه هايي خشبي داراى كلسيم بالا از قبيل يونجه خشك و سيلاژ در دوره خشكي گاوهابايد محدودتر گردد و بخشي از يونجه جيره غذايي با گراسها يا سيلاژ جايگزين شود تابدين ترتيب با محدود نمودن مصرف كلسيم در دوره خشكي حدالمقدور از بروز تب شيرجلوگيري نمائيم.
  • استفاده از مكمل نمكهاي آنيوني در جيره گاوهاي خشك روش موثرديگر در پيشگيري از بروز بيماري تب شير مي باشد. نمكهاي آنيوني با افزايش آزادسازيكلسيم از استخوانهابروز تب شير را كاهش مي دهند همچنين نمكهاي آنيوني در جيره هايبا سطوح كلسيم بالا نيز موثر مي باشند(150 گرم در روز).
بايد توجه نمود، زمانيكه سطح كلسيم جيره پايين است از نمكهاي آنيوني نبايد استفاده گردد بنابراين آگاهياز تركيبات جيره غذايي بويژه علوفه ها از نظر مواد معدني اهميت بسيار زيادي دارد. pH ادرار با تغييرات حالت اسيدي پايه تحت تأثير قرار مي گيرد. بنابراين دامداران باكنترل نمودن pH ادرار در تعيين ميزان استفاده مناسب از نمكهاي آنيوني در جيره هايگاوهاي شيري مي توانند استفاده كنند.
كتوزيس:
اين اختلال متابوليكي درنتيجه عدم تغذيه مناسب بويژه از لحاظ انزژي در اوايل شير دهي روي ميدهد. با كاهشتدريجي سطح گلوكز خون ذخاير بدني مورد استفاده قرار مي گيرد و معمولاً 10 روز تا 6هفته بعد از زايمان در اوايل شيردهي گاوهاي پرتوليد مبتلا به كتوزيس تحت كلينيكي ياكتوزيس اوليه مي شوند.
مسائل ديگري نظير جفت ماندگي، جابجائي شيردان از عواملمستعد كننده كتوزيس هستند.
علائم بروز كتوزيس:
  • كاهش اشتها بويژه درجهت مصرف غلات
  • عدم فعاليت شكمبه
  • كاهش وزن
  • كاهش توليد شير
دوتغيير عمده كه در بيماري كتوزيس روي ميدهد كاهش سطح گلوكز خون و افزايش سطح كتونباديهاي خون است سطح نرمال گلوكز خون در گاوهاي شيري در حدود 50 ميلي گرم در دسيليتر خون است.
blood components of normal and ketotic cow
ketotic normal blood
28 52 Glucose
42 3 Kerones
plasma
32 3 NEFA
8 14 Triglycerides
تشخيص:
آزمايشاتي جهت كنترل سطوحكتونها در شير و ادرار وجود دارد. شير گاو در حدود نصف سطح كتون باديهاي خون رادارد در حاليكه سطح كتون باديهاي ادرار چهار بار از سطح كتون باديهاي خون بيشتراست.
آزمايش ادرار جهت تشخيص وجود كتون باديها در بسياري از گاوها در اوايل شيردهي مثبت مي باشد كه نيازي هم به درمان ندارد بهر صورت نتيجه منفي آزمايش نمايانگرعدم بروز كتوزيس مي باشد آزمايش شير دقيق تر نتيجه تعيين كتوزيس را مي دهد.
درمان:
در تمام روشهاي درماني كتوزيس هدف افزايش سطح گلوكز خون و كاهش آزادسازي ذخاير بدني مي باشد.
1- تزريق وريدي گلوكز:
اين روش سريعترين راه برايرساندن گلوكز به بدن گاو مي باشد و ظاهراً استفاده از تزريق گلوكز درمان قطعي ميباشد.
2- استفاده از هورمون:
گلوكوكورتيكوئيدها(كورتيزون) موجب توليد گلوكز ازبافتهاي پروتئين مي گردد, هچنن استفاده از ACTH (هورمون آدرنوكورتيكوتروپيك ) ترشحگلوكوكورتيكوئيد را تحريك مي نمايد.
3- استفاده از قندهاي خوراكي:
پروپيوناتسديم و پروپيلن گليكول دو قند خوراكي مي باشد كه در كبد گاو براي توليد قند ها بكارمي رود اين مواد را مي توا ن يا از طريق خوراك يا بطور آشاميدني به ميزان 250- 450گرم در روز بدنبال درمان با گلوكز يا هورمون بكار مي روند.
پيشگيري:
 جلوگيري از افزايش وزن در گاوها ي شيري در اواخر شيردهي يا دوره خشكي، افزايش وزنعلاوه بر كاهش اشتها در گاوهاي تازه زا امكان بروز مشكلات مربوط به كبد چرب راافزايش مي دهد. بنابراين امتياز بدني گاو در زايمان بايد بين 3- 5/3 باشد.
  • تغذيه با 4/2 كيلوگرم غلات به ازاي هر گاو در اواخر آبستني (3 هفته قبل از زايمان).
  • افزايش مصرف انرژي بعد از زايمان با استفاده از تعليف يونجه مرغوب.
  • استفاده از جيره مخلوط و در صورت عدم امكان محدود نمودن به 2- 4 كيلو گرم غلات درهر وعده غذايي.
  • كاربرد نياسين، به مقدار 6 گرم در روز 2-10 روز كه 2 هفته قبلاززايمان بايد آغاز گردد.
سندرم كبد چرب:
در اوايل شيردهي اغلب گاوهايشيري در تعادل منفي انرژي هستند كه اين حالت منجر به تجزيه چربي ذخاير بدني وافزايش سطوح اسيد هاي چرب غير اشباع NEFA در خون مي گردد وقتي اسيد هاي چرب در خونافزايش مي يابد كبد شروع به افزيش ذخاير اسيد هاي چرب آزاد نموده و اسيد هاي چربآزاد در كبد به تري گليسيريد ها تبدبل مي گردد. عارضه سندرم كبد چرب معمولاً درگاوهاي شيري چاق چند روز قبل از زايمان روي مي دهد.
علايم:
نشانه هاي ايناختلال متابوليكي مشابه بيماري كتوزيس مي باشد، اين سندرم معمولاً با ساير اختلالاتمتابوليكي مانند تب شير، كتوزيس و ورم پستان مشابه بوده و در كل با اختلال در اشتهاو افسردگي دام نمايان مي شود .
درمان:
گاوهاي مبتلا به سندرم كبد چرب نسبتبه درمان جواب نمي دهند معمولاً روشهاي درماني اين بيماري با روشهاي درماني كتوزيسمشابه است مثل تزريق داخل وريدي گلوكز. در بيشتر موارد درمان اقتصادي نبوده و حذفگاو مناسب ترين راه است.
پيشگيري:
مناسب ترين راه پيشگيري از بروز سندرمكبد چرب, مديريت تغذيه اي صحيح و جلوگيري از آزادسازي اسيد هاي چرب جهت به حداقلرساندن تعادل منفي انرژي بخصوص در اوايل شير دهي مي باشد.
وضعيت بدني گاوها دراواخر شير دهي و دوره خشك بايد تحت كنترل قرار گرفته و از نظر وزن بدن در حد متعادلباشند معمولاً وضعيت بدني گاوها در دوره خشكي بايد در محدوده 5/0 ± متغير باشد.
جفت ماندگي:
جفت ماندگي معمولاً مربوط به ناتواني در جدا شدن جفت ازجداره رحم مي باشد. در گاوهاي سالم و نرمال جفت طي يك ساعت يا اندكي بيشتر بعدزايمان از رحم خارج مي شود. جفت ماندگي به حالتي اطلاق مي شود كه جفت 12 ساعت بعداز زايمان خارج نشود. مشكل جفت ماندگي بيشتر در تليسه ها در شكم اول و گاوهاي مسنمعمول مي باشد. همچنين در زايمانهاي نادر دو قلو نيز جفت ماندگي ملاحظه ميگردد.
علل جفت ماندگي:
1-     چسبيدن جفت به جدار رحم كه با كاهش وزن بدن مرتبط ميباشد. اتصال جفت با رحم در ماههاي آخر آبستني سست تر گرديده و اين عمل در 5 روز قبلاز زايمان با ترشح هورمون استروژن انجام مي گيرد. بنابراين گاوي كه پنج روز دير تريا زودتر از موعد مقرر وضع حمل نمايد احتمال بروز جفت ماندگي افزايش مي يابد.
2-     عدم انقباض يا سستي رحم يا هر عاملي كه باعث توقف يا ضعف ماهيچه هاي منقبضكننده رحم شود (مانند تب شير) موجب بروز اختلال در دفع جفت توسط رحم مي گردد.
3-     عفونت و بيماري اندامهاي بدن، اين عوامل موجب آلودگي دستگاه توليد مثلي شدهو با توليد تب بالا موجب سقط جنين مي گردد از طرفي عارضه جفت ماندگي احتمال عفونتدستگاه توليد مثل را افزايش مي دهد. بيماريهاي مستعد كننده اين شرايط شامل:
·         بروسلوزيس
·         ويروس اسهال گاو
·         لپتوسپيروز
·         عفونت دستگاه تنفسي گاو
4-     كمبود ويتامين A يا بتا كاروتن, سلنيوم, يد و عدم تعادل كلسيم و فسفر احتمالبروز جفت ماندگي را افزايش مي دهد. گاوهاي چاق مستعد جفت ماندگي بوده و اينحالت درگاوهاي مستعد تغذيه شده با سيلاژ ذرت و غلات تقويت مي گردد.
پيشگيري:
  • بهحداقل رساندن عوامل استرس زا مانند گرما, رطوبت, تهويه نامناسب و تراكم.
  • برنامه تغذيه مناسب در دوره خشكي.
  • اجراي برنامه هاي واكسيناسيون بر عليهبيماريهاي عفوني.
  • وضعيت بدني مناسب در طول دوره خشكي.
  • استفاده ازمكملهاي ويتامين E و سلنيم در طول دوره خشكي.
جابجائي شيردان:
جابجائيشيردان به حالتي اطلاق مي گردد كه شيردان ( معده حقيقي) از وضعيت طبيعي خود به سمتچپ يا راست منحرف گردد. وضعيت طبيعي شيردان نزديك به كف شكم متمايل به راست است درحدود 80- 90 % از جابجائي هاي شيردان بطرف چپ مي باشد, جابجائي شيردان از محل طبيعيخود بطرف زير شكمبه و به سمت چپ ديواره حفره شكمبه موجب گير كردن شيردان شده و دراثر فشار وارده از سوي محتويات شيردان بيشتر جابجا مي گردد و مملو از گاز شده و نفخمي كند حدوداً 90 % جابجايي هاي شيردان در طول 6 هفته بعد از زايمان روي مي دهد.
علايم جابجايي شيردان:
  • عدم تغذيه
  • كاهش توليد شير
  • خميدگي پشت
  • كاهش ميزان مدفوع يا اسهال ملايم در روزهاي اول و مدفوع با رنگ تيره و بد بو
علل جابجايي شيردان:
  • جابجايي شيردان مي تواند در اثر فشار وارده توسطجنين به دستگاه گوارش در طول زايمان اتفاق بيفتد.
  • عوامل مستعد كنده شامل تبشير, سندرم كبد چرب و ورم پستان
  • عوامل تضعيف كننده انقباضات ماهيچه ايي وتجمع گاز در روده در اثر جيره هاي با سطوح غلات بالا.
درمان:
  • غلتاندن گاوبه حالت پشت در موارد خفيف
  • جراحي كه معمولاً مقرون به صرفه نيست
پيشگيري:
  • مورد توجه قرار دادن برنامه هاي غذايي قبل اززايمان و تغذيه با خوراك هايحجيم در جيره گاوهاي خشك
  • تغيير تدريجي جيره مرحله خشكي به جيره مرحله شيرواري
لنگش ( لامينايتيس):
لنگش به معني التهاب بافت عروقي مي باشد. لنگش يكبيماري غير عفوني است كه در بر گيرنده تغييرات دژنراتيو در لايه حساس سم است. مراحللنگش شامل مراحل حاد, تحت حاد و مزمن است, لنگش تحت حاد بيشتر در ساير موارد شايعمي باشد.
  • لنگش حاد در هنگام بروز بسيار دردناك است.
  • لنگش تحت حاد 1-3ماه بدون نشانه است.
لنگش در نتيجه حالتهاي پيچيده ايجاد مي گردد.
علل لنگش(لامينايتيس):
علل لامينايتيس را مي توان به سه دسته تقسيم نمود.
1-     عدمتعادل غذاي
2-      عدم اتساع كافي شكمبه
3-     سم چيني زياد
استفاده از سطوحبالا مواد كربوهيدراته قابل تخمير در جيره مخلوط با فيبر ناكافي مي تواتد موجب بروزاسيدوز شكمبه شده و در اينحالت با از بين رفتن اغلب باكتريهاي شكمبه، باكتريهايلاكتو باسيل رشد كرده و pH شكمبه كاهش مي يابد در پاسخ به اين عمل بدن گاو توليدهيستامين مي نمايد كه باعث انقباض و سپس اتساع مويرگهاي لايه مورقه پا مي شود و خيزو تجمع خون همراه با تخريب ديواره عروق خوني ديده مي شود پاها دردناك شده و منجر بهآسيب مويرگها شده و از توليد طبيعي كراتين در سم جلوگيري مي گردد.
انواع لنگش(لامينايتيس):
1-لامينايتيس حاد:
·         افزايش تنفس و ضربان قلب
·         گرمشدن ديواره سم و آماس حاد عروق
·         خونريزي، كه اكثراً در خط سفيد سم يا در مفاصلمچ قابل مشاهده مي باشد. گاهي نيز خونريزي با جدا نمودن خط سفيد مشاهده مي گردد.
2-لامينايتيس تحت حاد:
با وجود زخم در مچ و ديواره سم تا مدت 1-3 ماه هيچنشانه ايي از لنگش ديده نمي شود. نواحي نرم سم و فاقد رنگدانه به رنگ زرد در آمده ونشانه هايي از خونريزي ديده مي شود.
3-لنگش مزمن ( لامينايتيس مزمن):
پاهارشد نمو غير طبيعي داشته و ديواره افقي سم در اثر رشد طويل شده و بدين ترتيب كف سمعريض تر و پاشنه ها داراي گودي مناسب نمي گردد.
درمان:
جيره هاي غذايي گاوشيري بايد براي تمام انواع اين بيماري تصحيح گردد.
1-     لنگش هاي مزمن را مي توانبا سم چيني منظم هر 3-4 ماه يكبار بر طرف نمود گاوهايي كه مشكل پاي آنها قابل درماننيست بايد حذف گردد.
2-     در لنگشهاي تحت كلينيكي جهت آشكار نمودن جراحات، نيازبه سم چيني است و با بستن قطعه چوب از وارد آمدن فشار به كف پا جلوگيري مي كنند.
پيشگيري:
استفاده از غلات در جيره را محدودتر نموده و جيره هاي غذايي راجهت ورود به مراحل مختلف توليد بتدريج تغيير داد. جيره غذايي براي تخمير مطلوبشكمبه ايي نبايد حاوي علوفه هاي با طول كافي باشد، گاوها و تليسه ها قبل و بعد اززايمان فعاليت بدني كافي داشته باشند، كف محل نگهداري دامها جهت سايش سمها از سيمانساخته شود.