نكات اساسي در برداشت و ذخيره سازي علوفه براي مصرف زمستاني
نويسنده: احمد قدرت نما، استاديار پژوهشي تغذيه
از آنجايي كه در شرايط اقليمي كشور ما امكان استفاده مستقيم علوفه در مراتع و زمين هاي كشت علوفه ميسر نيست، برداشت و ذخيره سازي آن اجتناب ناپذير است. ولي به دليل حساسيت در نحوه برداشت و ذخيره سازي و همچنين شرايط انبار، متاسفانه درصد قابل توجهي از اين بخش به صورت ضايعات غير قابل مصرف و يا كم بازده، عملا از دسترس استفاده خارج مي شود. اين ضايعات شامل مراحل برداشت، مرحله پيش از جمع آوري، مرحله بسته بندي و جمع آوري و نهايتا مرحله ذخيره سازي است كه برخي از نكات اساسي موثر در اين مراحل به اختصار مورد بررسي قرار داده مي شود.
1 ـ برداشت علوفه
در گياهان علوفه اي با افزايش طول دوره رشد رويشي از ميزان آب ذخيره شده در بافت هاي گياهي كاسته شده و به جاي آن به محتوي مواد آلي همچون پروتئين، سلولز، مواد قندي و چربي افزوده مي شود. ولي اين تغييرات در مراحل تكامل گياه در مرحله رشد زايشي، يعني مرحله گل دهي و تشكيل دانه به نحوي است كه در مراحل انتهايي با كم شدن مواد مغذي همچون پروتئين همراه خواهد بود، زيرا عمده اين مواد به دانه منتقل مي شود، در حالي كه گياه وارد مرحله خشبي و چوبي شدن نيز مي گردد، يعني با تجمع ليگنين، قابليت هضم علوفه به شدت كاهش مي يابد. بنابراين انتخاب بهترين زمان براي برداشت علوفه اهميت مي يابد، زيرا در صورت برداشت زود هنگام عملا ماده خشك علوفه اي كمتري برداشت مي شود. به علاوه كه محتوي مواد مغذي نيز كمتر خواهد بود اگرچه اين چنين علوفه اي بسيار نرمتر خواهد بود و از طرف ديگر تاخير در برداشت علوفه اگر چه ماده خشك علوفه اي بيشتر به دست مي دهد، ولي در عمل با كاهش مواد مغذي علوفه همراه با كاهش قابليت هضم راندمان استفاده از علوفه كاهش مي يابد. البته اين چنين علوفه اي ضايعات ديگري را هم به همراه دارد كه اشاره خواهد شد. بر اساس بررسي هاي مختلف در شرايط اقليمي متفاوت و بر حسب نوع علوفه، خانواده بقولات (همچون يونجه و شبدر) يا غلات (جو، تريتيكاله، گندم و غيره) اين زمان متفاوت است ولي به صورت كلي در علوفه بقولات در مرحله حدود 15 درصد گلدهي يا حداكثر 50 درصد گلدهي بهترين زمان برداشت خواهد بود، اگر چه در مورد علوفه خانواده غلات بهترين مرحله برداشت، تشكيل دانه شيري تا خميري است كه عمدتا در تهيه سيلاژ اين علوفه مورد استفاده قرار مي گيرد. محققين مختلف نشان داده اند كه عدم توجه به اين امر سبب بروز ضايعاتي در حدود 5 تا 25 درصد مي گردد.
2 ـ مرحله جمع آوري
هدف اصلي اين مرحله آماده و مهيا كردن علوفه براي بسته بندي و انتقال به انبار است. نكات اساسي در اين مرحله شامل انتخاب زمان، نحوه برداشت و آماده سازي علوفه براي بسته بندي است. همان طور كه اشاره شد علوفه هاي خيلي جوان پر آب بوده در نتيجه در اين مرحله مدت زمان بيشتري را مي بايست در معرض هوا و محيط قرار گيرند تا آماده بسته بندي گردند. در حالي كه علوفه خشبي شده اين چنين مشكلي را نداشته ولي به دليل خشك تر بودن، امكان ريخت و ريز بخش هاي نرمتر علوفه همچون برگ ها، كه ارزش تغذيه اي بالايي دارند بيشتر خواهد بود. از عوارض محيطي موثر بر كيفيت علوفه مي توان به قرار گرفتن در معرض آفتاب شديد، آلوده شدن علوفه با خاك و يا ريخت و ريز بخش هاي نرم علوفه اشاره كرد. متاسفانه در بسياري از نقاط كشور به ويژه در شرايط سنتي و روستايي با قرار دادن علوفه در معرض تابش مستقيم آفتاب، عملا باعث كاهش شديد كيفيت علوفه مي گردند، به نحوي كه با تغيير رنگ علوفه از سبز به زرد همراه است. در اين حال عملا پيش ساز ويتامين آ (A) از بين رفته و از اين نظر فاقد ارزش تغذيه اي است. به علاوه كيفيت پروتئيني علوفه نيز كاهش مي يابد. از ديگر ضايعات احتمالي آلوده شدن علوفه با عوامل عفوني، به ويژه قارچي، در خاك است كه در خصوص گياهان علوفه اي جوان كه اجبارا بيشتر در سطح خاك باقي مي مانند خطر بيشتري دارد. از عوارض اين آلودگي انتقال ناخواسته قارچ ها به انبار علوفه و يا انتقال سموم قارچي و در نتيجه آلودگي توليدات دامي و يا مسموميت دامهاست. براي جلوگيري از بروز اين مشكل، با هدف كوتاه كردن اين دوره در مزرعه، توصيه مي شود علوفه چيده شده با وسايل مناسب زير و رو شوند تا ضمن قرار گرفتن در معرض هوا، كمتر در معرض مستقيم خاك بوده و سريع تر آماده بسته بندي شوند. بررسي ها نشان داده اند كه در شرايطي مشابه، در كشور ما امكان كاهش اين بخش از ضايعات كه در حدود 5 تا 15 درصد مي باشد، وجود دارد؛ اگر به نكات فوق توجه شده و از تجهيزات مناسب بهره گيري شود.
3 ـ مرحله بسته بندي و جمع آوري
اين مرحله از اين نظر كه اثر مستقيم بر كيفيت علوفه دارد حايز اهميت است. در صورتي كه به مرحله دوم به خوبي توجه شود و علوفه در زمان مناسب بسته بندي شود، ميزان ضايعات به صورت ريخت و ريز كمتر خواهد بود. ولي اگر علوفه بيش از حد خشك و خشبي شود در اين مرحله نيز بخشي از بخش هاي نرمتر از بين مي رود. از ديگر نكات مهم، بالا بودن رطوبت علوفه است كه سبب مي شود در مرحله ذخيره سازي بخش هاي داخلي بسته هاي علوفه تحت تاثير قارچ ها كاملا از بين بروند و غير قابل مصرف گردند. به ويژه اين مشكل بر مناطقي كه باران هاي موسمي بيشتري دارند بيشتر بروز مي نمايد. در اين مناطق توصيه مي شود كه مرحله برداشت علوفه را متناسب با شرايط اقليمي برنامه ريزي نمايند و يا از دستگاه هاي علوفه خشك كن استفاده شود. در مناطق روستايي و دامداري هاي سنتي ما متاسفانه به دليل عدم امكان استفاده از ماشين آلات مخصوص جمع آوري و بسته بندي علوفه، عملا ميزان ضايعات به صورت ريخت و ريز و يا آلودگي علوفه بسيار افزايش مي يابد. لذا توصيه مي شود در اين مناطق با به كارگيري از ماشين آلات كوچكتر و در قالب تعاوني ها عملا تكنولوژي را وارد نماييم. در شرايط مطلوب و مناسب بسته بندي علوفه ميزان ضايعات اين بخش تا حدود 2 تا 5/3 درصد قابل كاهش است در حالي كه در صورت عدم توجه به اين امر تا 35 درصد محصول در طي اين مرحله و مرحله انبارداري از بين خواهد رفت.
4 ـ مرحله ذخيره سازي
جايگاه نگه داري و ذخيره سازي علوفه بر حسب شرايط اقليمي مي تواند تعريف شود. در مناطق نسبتا گرم و خشك و نيمه خشك استفاده از يك جايگاه مسقف (هانگار) به شرايط قرار داشتن در جايي نسبتا مسطح و بدون اثر و نفوذ رطوبت مي تواند مناسب باشد. ولي در مناطق نسبتا مرطوب اين نوع جايگاه به دليل خطر نفوذ رطوبت توصيه نمي شود. از نكات حايز اهميت در زمان ذخيره سازي علوفه در انبار، تامين شرايط مناسب چرخش و عبور هوا از لابلاي بسته هاي علوفه است. به همين دليل توصيه مي شود بسته هاي علوفه به نحوي بر روي هم قرار گيرند كه يك فضاي مناسب براي عبور هوا فراهم شود تا در عمل 4 بسته علوفه (2 بسته در طرفين و 2 بسته در بالا و پايين مجرا) از اين چرخش هوا متاثر شده و عملا خطر رشد و گسترش عوامل بيماري زا به ويژه قارچ ها كمتر شود. متاسفانه در شرايط روستايي مشاهده مي شود كه علوفه بر بام جايگاه دام و يا منازل روستايي به صورت بسيار نامناسب در معرض تابش مستقيم خورشيد و يا نزولات آسماني هستند، كه نتيجه نهايي آن از بين رفتن ارزش غذايي اين چنين علوفه اي بوده كه حتي مي تواند منبع انتقال آلودگي نيز گردد. اما در كشورهاي پيشرفته عملا با استفاده از امكانات و تجهيزات مناسب جهت كنترل رطوبت و حرارت محيط در انبارهاي علوفه سبب كنترل عوامل مسموميت زا كه از طريق علوفه قابل انتقال هستند، مي گردند. براي شرايط سنتي و روستايي كشور كه بخش قابل توجهي از توليدكنندگان را شامل مي شود توصيه مي گردد همچون جايگاه هاي ذخيره سازي دانه غلات توسط بخش دولتي با همكاري سازمان تعاون روستايي در قالب تعاوني ، انبارهاي علوفه مناسب احداث گردد. از نتايج قطعي اين فعاليت ضمن افزايش سطح توليدات دامي، بهبود كيفيت توليدات دامي به ويژه شير مي گردد. چه بررسي هاي مختلف نشان داده اند كه بخش قابل توجهي از سموم قارچي همچون آفلاتوكسين (سم قارچ اسپرژيلوس) و سم فوزاريوم كه در شير و فرآورده هاي لبني وجود دارد از منشا علوفه و سيلاژ علوفه اي آلوده قابل انتقال است كه متاسفانه در كشور ما كمتر مورد توجه قرار مي گيرد.
نويسنده: احمد قدرت نما، استاديار پژوهشي تغذيه
از آنجايي كه در شرايط اقليمي كشور ما امكان استفاده مستقيم علوفه در مراتع و زمين هاي كشت علوفه ميسر نيست، برداشت و ذخيره سازي آن اجتناب ناپذير است. ولي به دليل حساسيت در نحوه برداشت و ذخيره سازي و همچنين شرايط انبار، متاسفانه درصد قابل توجهي از اين بخش به صورت ضايعات غير قابل مصرف و يا كم بازده، عملا از دسترس استفاده خارج مي شود. اين ضايعات شامل مراحل برداشت، مرحله پيش از جمع آوري، مرحله بسته بندي و جمع آوري و نهايتا مرحله ذخيره سازي است كه برخي از نكات اساسي موثر در اين مراحل به اختصار مورد بررسي قرار داده مي شود.
1 ـ برداشت علوفه
در گياهان علوفه اي با افزايش طول دوره رشد رويشي از ميزان آب ذخيره شده در بافت هاي گياهي كاسته شده و به جاي آن به محتوي مواد آلي همچون پروتئين، سلولز، مواد قندي و چربي افزوده مي شود. ولي اين تغييرات در مراحل تكامل گياه در مرحله رشد زايشي، يعني مرحله گل دهي و تشكيل دانه به نحوي است كه در مراحل انتهايي با كم شدن مواد مغذي همچون پروتئين همراه خواهد بود، زيرا عمده اين مواد به دانه منتقل مي شود، در حالي كه گياه وارد مرحله خشبي و چوبي شدن نيز مي گردد، يعني با تجمع ليگنين، قابليت هضم علوفه به شدت كاهش مي يابد. بنابراين انتخاب بهترين زمان براي برداشت علوفه اهميت مي يابد، زيرا در صورت برداشت زود هنگام عملا ماده خشك علوفه اي كمتري برداشت مي شود. به علاوه كه محتوي مواد مغذي نيز كمتر خواهد بود اگرچه اين چنين علوفه اي بسيار نرمتر خواهد بود و از طرف ديگر تاخير در برداشت علوفه اگر چه ماده خشك علوفه اي بيشتر به دست مي دهد، ولي در عمل با كاهش مواد مغذي علوفه همراه با كاهش قابليت هضم راندمان استفاده از علوفه كاهش مي يابد. البته اين چنين علوفه اي ضايعات ديگري را هم به همراه دارد كه اشاره خواهد شد. بر اساس بررسي هاي مختلف در شرايط اقليمي متفاوت و بر حسب نوع علوفه، خانواده بقولات (همچون يونجه و شبدر) يا غلات (جو، تريتيكاله، گندم و غيره) اين زمان متفاوت است ولي به صورت كلي در علوفه بقولات در مرحله حدود 15 درصد گلدهي يا حداكثر 50 درصد گلدهي بهترين زمان برداشت خواهد بود، اگر چه در مورد علوفه خانواده غلات بهترين مرحله برداشت، تشكيل دانه شيري تا خميري است كه عمدتا در تهيه سيلاژ اين علوفه مورد استفاده قرار مي گيرد. محققين مختلف نشان داده اند كه عدم توجه به اين امر سبب بروز ضايعاتي در حدود 5 تا 25 درصد مي گردد.
2 ـ مرحله جمع آوري
هدف اصلي اين مرحله آماده و مهيا كردن علوفه براي بسته بندي و انتقال به انبار است. نكات اساسي در اين مرحله شامل انتخاب زمان، نحوه برداشت و آماده سازي علوفه براي بسته بندي است. همان طور كه اشاره شد علوفه هاي خيلي جوان پر آب بوده در نتيجه در اين مرحله مدت زمان بيشتري را مي بايست در معرض هوا و محيط قرار گيرند تا آماده بسته بندي گردند. در حالي كه علوفه خشبي شده اين چنين مشكلي را نداشته ولي به دليل خشك تر بودن، امكان ريخت و ريز بخش هاي نرمتر علوفه همچون برگ ها، كه ارزش تغذيه اي بالايي دارند بيشتر خواهد بود. از عوارض محيطي موثر بر كيفيت علوفه مي توان به قرار گرفتن در معرض آفتاب شديد، آلوده شدن علوفه با خاك و يا ريخت و ريز بخش هاي نرم علوفه اشاره كرد. متاسفانه در بسياري از نقاط كشور به ويژه در شرايط سنتي و روستايي با قرار دادن علوفه در معرض تابش مستقيم آفتاب، عملا باعث كاهش شديد كيفيت علوفه مي گردند، به نحوي كه با تغيير رنگ علوفه از سبز به زرد همراه است. در اين حال عملا پيش ساز ويتامين آ (A) از بين رفته و از اين نظر فاقد ارزش تغذيه اي است. به علاوه كيفيت پروتئيني علوفه نيز كاهش مي يابد. از ديگر ضايعات احتمالي آلوده شدن علوفه با عوامل عفوني، به ويژه قارچي، در خاك است كه در خصوص گياهان علوفه اي جوان كه اجبارا بيشتر در سطح خاك باقي مي مانند خطر بيشتري دارد. از عوارض اين آلودگي انتقال ناخواسته قارچ ها به انبار علوفه و يا انتقال سموم قارچي و در نتيجه آلودگي توليدات دامي و يا مسموميت دامهاست. براي جلوگيري از بروز اين مشكل، با هدف كوتاه كردن اين دوره در مزرعه، توصيه مي شود علوفه چيده شده با وسايل مناسب زير و رو شوند تا ضمن قرار گرفتن در معرض هوا، كمتر در معرض مستقيم خاك بوده و سريع تر آماده بسته بندي شوند. بررسي ها نشان داده اند كه در شرايطي مشابه، در كشور ما امكان كاهش اين بخش از ضايعات كه در حدود 5 تا 15 درصد مي باشد، وجود دارد؛ اگر به نكات فوق توجه شده و از تجهيزات مناسب بهره گيري شود.
3 ـ مرحله بسته بندي و جمع آوري
اين مرحله از اين نظر كه اثر مستقيم بر كيفيت علوفه دارد حايز اهميت است. در صورتي كه به مرحله دوم به خوبي توجه شود و علوفه در زمان مناسب بسته بندي شود، ميزان ضايعات به صورت ريخت و ريز كمتر خواهد بود. ولي اگر علوفه بيش از حد خشك و خشبي شود در اين مرحله نيز بخشي از بخش هاي نرمتر از بين مي رود. از ديگر نكات مهم، بالا بودن رطوبت علوفه است كه سبب مي شود در مرحله ذخيره سازي بخش هاي داخلي بسته هاي علوفه تحت تاثير قارچ ها كاملا از بين بروند و غير قابل مصرف گردند. به ويژه اين مشكل بر مناطقي كه باران هاي موسمي بيشتري دارند بيشتر بروز مي نمايد. در اين مناطق توصيه مي شود كه مرحله برداشت علوفه را متناسب با شرايط اقليمي برنامه ريزي نمايند و يا از دستگاه هاي علوفه خشك كن استفاده شود. در مناطق روستايي و دامداري هاي سنتي ما متاسفانه به دليل عدم امكان استفاده از ماشين آلات مخصوص جمع آوري و بسته بندي علوفه، عملا ميزان ضايعات به صورت ريخت و ريز و يا آلودگي علوفه بسيار افزايش مي يابد. لذا توصيه مي شود در اين مناطق با به كارگيري از ماشين آلات كوچكتر و در قالب تعاوني ها عملا تكنولوژي را وارد نماييم. در شرايط مطلوب و مناسب بسته بندي علوفه ميزان ضايعات اين بخش تا حدود 2 تا 5/3 درصد قابل كاهش است در حالي كه در صورت عدم توجه به اين امر تا 35 درصد محصول در طي اين مرحله و مرحله انبارداري از بين خواهد رفت.
4 ـ مرحله ذخيره سازي
جايگاه نگه داري و ذخيره سازي علوفه بر حسب شرايط اقليمي مي تواند تعريف شود. در مناطق نسبتا گرم و خشك و نيمه خشك استفاده از يك جايگاه مسقف (هانگار) به شرايط قرار داشتن در جايي نسبتا مسطح و بدون اثر و نفوذ رطوبت مي تواند مناسب باشد. ولي در مناطق نسبتا مرطوب اين نوع جايگاه به دليل خطر نفوذ رطوبت توصيه نمي شود. از نكات حايز اهميت در زمان ذخيره سازي علوفه در انبار، تامين شرايط مناسب چرخش و عبور هوا از لابلاي بسته هاي علوفه است. به همين دليل توصيه مي شود بسته هاي علوفه به نحوي بر روي هم قرار گيرند كه يك فضاي مناسب براي عبور هوا فراهم شود تا در عمل 4 بسته علوفه (2 بسته در طرفين و 2 بسته در بالا و پايين مجرا) از اين چرخش هوا متاثر شده و عملا خطر رشد و گسترش عوامل بيماري زا به ويژه قارچ ها كمتر شود. متاسفانه در شرايط روستايي مشاهده مي شود كه علوفه بر بام جايگاه دام و يا منازل روستايي به صورت بسيار نامناسب در معرض تابش مستقيم خورشيد و يا نزولات آسماني هستند، كه نتيجه نهايي آن از بين رفتن ارزش غذايي اين چنين علوفه اي بوده كه حتي مي تواند منبع انتقال آلودگي نيز گردد. اما در كشورهاي پيشرفته عملا با استفاده از امكانات و تجهيزات مناسب جهت كنترل رطوبت و حرارت محيط در انبارهاي علوفه سبب كنترل عوامل مسموميت زا كه از طريق علوفه قابل انتقال هستند، مي گردند. براي شرايط سنتي و روستايي كشور كه بخش قابل توجهي از توليدكنندگان را شامل مي شود توصيه مي گردد همچون جايگاه هاي ذخيره سازي دانه غلات توسط بخش دولتي با همكاري سازمان تعاون روستايي در قالب تعاوني ، انبارهاي علوفه مناسب احداث گردد. از نتايج قطعي اين فعاليت ضمن افزايش سطح توليدات دامي، بهبود كيفيت توليدات دامي به ويژه شير مي گردد. چه بررسي هاي مختلف نشان داده اند كه بخش قابل توجهي از سموم قارچي همچون آفلاتوكسين (سم قارچ اسپرژيلوس) و سم فوزاريوم كه در شير و فرآورده هاي لبني وجود دارد از منشا علوفه و سيلاژ علوفه اي آلوده قابل انتقال است كه متاسفانه در كشور ما كمتر مورد توجه قرار مي گيرد.
+ نوشته شده در دوشنبه ۴ آذر ۱۳۸۷ ساعت 7:10 توسط طلوع حیات
|